Kurpie i Góra Kalwaria - łączą je wielkancone tradycje

Niedziela Palmowa we wsi Łyse, źródło: Urząd Gminy Łyse

Procesja z palmami w kurpiowskiej wsi Łyse słynie na cały kraj. Tego samego dnia w Górze Kalwarii odbywa się Misterium Męki Pańskiej, które w zeszłym roku obejrzało kilka tysięcy osób. Warto wybrać wybrać się do jednego z tych miejsc. Nie tylko po to, by obejrzeć którąś z wymienionych wyżej uroczystości. Kurpie to jedno z najciekawszych i najładniejszych miejsc na Mazowszu. Nigdzie indziej w Polsce, poza Podhalem, ludowy folklor nie jest tak żywy i silny jak właśnie na Kurpiach (dla przykładu: wielu mieszkańców tej krainy wciąż mówi egzotycznie brzmiącą kurpiowską gwarą). Na dodatek jest to folklor ciekawy, kurpiowskie wycinanki czy kilimy są po prostu piękne, a Kurpie ciągle je wykonują.
Góra Kalwaria też jest warta poznania. Tym bardziej, że jej zwiedzanie można połączyć z obejrzeniem położonego po sąsiedzku malowniczego zamku w Czersku i niedalekiego Konstancina.

Zacznę od Kurpii. Oto ich opis zaczerpnięty z Wikipedii:

Nazwa Kurpie wywodzi się od noszonych przez miejscową ludność butów (kurpsi) wyrabianych z lipowego łyka i początkowo była przezwiskiem nadanym przez okoliczną ludność, zaś sami Kurpie nazywali się Puszczakami. Określa ona obecnie zarówno ludność zamieszkującą tereny dwóch puszcz mazowieckich leżących nad Narwią: Puszczy Zielonej (zwanej też: Puszczą Kurpiowską lub Zagajnicą) i Puszczy Białej, jak również cały region kurpiowski (inaczej: Kurpiowszczyzna). Głównymi ośrodkami regionu kurpiowskiego w Puszczy Zielonej są Kadzidło, Łyse i Myszyniec oraz Lipniki.

Błotniste ziemie i lasy nie sprzyjały osadnictwu rolniczemu, stąd pierwotnie główne źródło utrzymania dla Kurpiów stanowiła puszcza. Pierwsi osadnicy na Kurpiowszczyźnie (XIV wiek) zajmowali się rybołówstwem, myślistwem oraz bartnictwem na podstawie królewskich przywilejów (prawo bartne, przywilej trwał do 1801 roku), wydobyciem oraz obróbką bursztynu, rzemiosłami drzewnymi i tkactwem. Pracowali też jako smolarze i węglarze.
Kurpie nie odrabiali pańszczyzny, pozostając czynszownikami królewskimi (Puszcza Zielona) lub biskupimi (Puszcza Biała). Rozwój rolnictwa nastąpił w okresie XVII-XIX wieku. Naturalna bariera w postaci lasów i bagien wymuszająca samowystarczalność była przyczyną powstania odrębności kulturowej.

Charakterystycznymi elementami kultury materialnej są stroje, kurpiowskie chaty, zdobienia w drewnie i rzeźba, wycinanki oraz ozdobne palmy na Niedzielę Palmową. Elementy folkloru, w tym kurpiowska gwara, zachowały się do XXI wieku.
Kultywowaniem i zachowaniem kultury kurpiowskiej zajmują się stowarzyszenia prywatne (np. Związek Kurpiów) oraz samorządowe (Związek Gmin Kurpiowskich). Działają zespoły folklorystyczne i twórcy ludowi. Odbywają się cykliczne imprezy:

Miodobranie Kurpiowskie (Myszyniec)
Ogólnopolskie Dni Kultury Kurpiowskiej (Nowogród)
Na łowy - gmina Czarnia
Niedziela Palmowa - gmina Łyse
Kartoflisko - gmina Turośl
Zorenczynowka - gmina Zbójna
Kurpiowskie granie - gmina Lelis
Wesele Kurpiowskie - gmina Kadzidło
Niedziela Kadzidlańska - gmina Kadzidło
Śladami Kurpiów - gmina Kadzidło

Dużo więcej o Kurpiach można dowiedzieć się, wchodząc na stronę www.ekurpie.pl lub www.kurpie.com.pl.

A Góra Kalwaria? Oto jej opis, zaczerpnięty z oficjalnej strony internetowej Urzędu Miasta Góry Kalwarii (www.gorakalwaria.pl):

Góra Kalwaria, która uzyskała prawa miejskie w 1670 r. jest ciekawym i wartym odwiedzenia miejscem. Posiada bardzo interesujący układ przestrzenny, jeden z najbardziej oryginalnych na Mazowszu. Założycielem Góry Kalwarii był biskup poznański Stefan Wierzbowski, który zgodnie z duchem kontrreformacji postanowił utworzyć nowe centrum pielgrzymkowe. Miasto powstało w miejscu istniejącej tu wcześniej wsi Góra. Biskup Wierzbowski założył Nową Jerozolimę, jak nazwano miasto, na planie krzyża łacińskiego, według rozpowszechnionych w XVII w. wzorów nawiązujących do układu przestrzennego Jerozolimy. U podstawy krzyża znalazło się sztucznie usypane wzgórze (obecnie cmentarz parafialny). Oś pionową wyznacza dzisiejsza ulica Kalwaryjska wraz z rynkiem, wzdłuż której usytuowano nieistniejące dziś stacje drogi krzyżowej. Oś pozioma to obecne ulice Pijarska i Dominikańska.

Góra Kalwaria z lotu ptaka, źródło: Urząd Miasta Góry Kalwaria

Najświetniejszym przedstawicielem stylu klasycystycznego w Górze Kalwarii jest Ratusz. Wzniesiony został w latach 1829-34 według projektu Bonifacego Witkowskiego z poprawkami Henryka Marconiego. Spłonął podczas wycofywania się z miasta oddziałów Wehrmachtu. Po zakończeniu remontu w 1951 r. budynek przeznaczono na siedzibę władz miasta i gminy oraz Urzędu Stanu Cywilnego.

Naprzeciw Ratusza znajduje się barokowy kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, zwany "Kaplicą Piłata". Wybudowano go w II połowie XVII w. U zbiegu ramion krzyża tworzonego przez główne ulice miasta. Stanowił pocztkową stacji Drogi Pasyjnej. W krypcie kościoła spoczywa bp Stefan Wierzbowski - założyciel miasta. Także tutaj zobaczyć można najcenniejszy zabytek sakralny Góry Kalwarii - XVI - wieczną woskową Pietę. Przywieziona została do Polski prawdopodobnie na zamówienie króla Zygmunta III Wazy. Do Góry trafiła jako dar królowej Eleonory - wdowy po Michale Korybucie Wiśniowieckim.

Architektoniczną perłą Góry Kalwarii jest również pobernardyński barokowy zespół klasztorny oraz parafialny kościół pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Pobudowany w latach 1756 -70 stanął w miejscu drewnianej fary, zniszczonej przez huragan. Spoczywający w podziemiach fundator kościoła marszałek Franciszek Bieliński - powierzył budowę Włochowi Jakubowi Fontanie.

W założonym na tyłach klasztoru ogrodzie odnajdziemy XVIII - wieczną kaplicę św. Antoniego Padewskiego, ze słynącą z cudów figurą świętego. Legenda mówi, że posąg przyniosły do Góry Kalwarii spiętrzone wody Wisły.

Natomiast naprzeciw kościoła parafialnego w XVIII w. wzniesiono tzw. Pałac Biskupi, dawny Sąd Pokoju, obecnie służący za siedzibę Archiwum Państwowe m.st. Warszawy oddział w Górze Kalwarii.

W jego pobliżu znajduje się popiersie marszałka Józefa Piłsudskiego - wykonana w brązie rekonstrukcja przedwojennego pomnika autorstwa Marii Owczarczyk, odsłonięta w czerwcu 1989 r. Marszałek Piłsudski odwiedził Górę Kalwarię dwukrotnie.

Najlepiej zachowanym obiektem należącym do barokowego układu miasta jest Wieczernik w dzielnicy Marianki. Wybudowany dla zakonu marianów, stał się miejscem pochówku założyciela zgromadzenia o. Stanisława Papczyńskiego. Stąd dwukrotnie wyruszał on w pieszą wędrówkę do Rzymu. Kościół wzniesiony w stylu zbliżonym do podhalańskiego, obecnie otoczony jest przez park. Znajdziemy w nim współczesną drogę krzyżową dłuta Hanny Grocholskiej.

Spacerując po Górze Kalwarii warto obejrzeć także dawne Kolegium Pijarów, ufundowane w 1675 r. przez biskupa Wierzbowskiego, a w XIX w. wykorzystywane przez wojska carskie na koszary. Od ponad 160 lat mieści się tu największy w Polsce dom pomocy społecznej.

Do cennych zabytków miasta należy dawny żydowski Dom Modlitwy, wybudowany w 1901 r. W okresie międzywojennym był miejscem modlitw wyłącznie dla chasydów - Żydów przestrzegających surowych reguł religii mojżeszowej. Obok, kilka lat wcześniej, wzniesiono dwór cadyka.

Do wyjątkowych zabytków okolic Góry Kalwarii zaliczyć trzeba drewniany wiatrak typu "koźlak" w Lininie. To oryginalny, XIX - wieczny, ostatni tego typu młyn warszawski. Zakończył pracę po okupacji.

Komentarze

• Gość (83.31.25.219) / 12.04.2011 22:00:37

  Przy okazji świąt na Kurpiach nadal można kupić lub zjeść np. kurpiowskie "byśki" czyli tradycyjne kozy albo baranki z ciasta (jest z nimi związana specjalna legenda). Widziałem takie na odpuście 3.V w Nowej Osuchowej między Wyszkowem i Ostrowią Mazowiecką.
  W Ostrowi zbudowano ostatnio coś, co ma przypominać istniejący tam dawno temu dwór myśliwski książąt mazowieckich (wyszło średnio). W obu puszczach: Białej i Zielonej jest wiele pamiątek po powstaniach, szczególnie po 1863/64.

Dodaj komentarz